วันที่ ๒๗ มีนาคม ๒๕๕๑

การตั้งคำถามและการตอบคำถาม

โดย สมวงศ์ อุไรวัฒนา มูลนิธิเข้าถึงเอดส์

กระบวนการเป็นการแลกเปลี่ยนกันโดยใช้กิจกรรม “ซองคำถาม” ให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรมผลัดกันเป็นคนถาม คนตอบ โดยที่

ข้อสังเกตเมื่อเป็นผู้ถามคำถาม

• ผู้ถามได้ใช้ความคิด

• เป็นผู้ถามง่ายกว่าผู้ตอบ เพราะไม่ต้องคิดอะไร

• คนตอบต้องใช้เวลาคิดเมื่อถูกถาม

• เมื่อตอบเชิงข้อมูลโดยไม่รู้ จะรู้สึกไม่มั่นใจ อาย กลัว

• ถ้าตอบผิดจะรู้สึกอายมากกว่าการไม่ตอบ

• บางครั้งการอยู่กับความเคยชิน ทำให้ไม่เกิดการตั้งคำถาม

ในขณะตอบ เราตอบด้วยประสบการณ์ของแต่ละคนที่ต่างกัน ทั้งนี้ถ้าไม่รู้ ต้องตอบว่าไม่รู้ ซึ่งภายในห้องได้ระดมความคิดเห็นว่าคนที่มักตั้งคำถามเป็นประจำจะมีลักษณะ

• อยากรู้

• ขี้สงสัย ช่างสังเกตในสิ่งรอบๆ ตัว

• เป็นคนที่ไม่หยุดความสงสัย

• ถามเพื่อดูความเห็นที่แตกต่าง

• เป็นบุคลิกที่พบในเด็ก

นอกจากนี้ยังมีกิจกรรมที่ให้ผู้เข้าร่วมตั้งข้อสังเกต ข้อสงสัย และตั้งคำถามในสิ่งรอบตัวที่อยู่ในชีวิตประจำวันคนละ ๑ คำถาม ดังนี้

• ทำไมต้นมะพร้าวไม่มีกิ่งก้านใบเหมือนต้นมะม่วง

• ทำไมน้ำทะเลถึงเค็ม

• ทำไมปากถึงอยู่ใต้จมูก

• ทำไมห้องนี้ติดกระจกรอบด้าน

• ทำไมขนเพชรถึงหยิก

• ทำไมลูกชอบดูการ์ตูนเรื่องเดิมๆ

• ทำไมผู้ชายไม่ท้อง

• ทำไมที่นอนถึงต้องเป็นสี่เหลี่ยม

ซึ่งการตั้งคำถามจากสิ่งใกล้ตัวเหล่านี้มีประโยชน์คือ

• ทำให้คนเกิดกระบวนการคิด

• การถามสิ่งที่รู้อยู่แล้ว...แล้วยังไง? ก่อให้เกิดอะไร?

• การตั้งคำถามต้องทำให้คน “ปิ้ง” ให้ได้ เกิดการคิดต่อยอดนอกจากความคิดเดิม

ตัวอย่างการตั้งคำถามต่อยอด ประเด็นเรื่อง “ทำไมวัยรุ่นถึงมีเพศสัมพันธ์ไม่ปลอดภัย?”

• เพศสัมพันธ์ที่ปลอดภัยคืออะไร

• ถ้าวัยรุ่นไม่ปลอดภัยแล้วผู้ใหญ่หล่ะ

• ใครจะช่วยให้วัยรุ่นปลอดภัย

• เป็นปัญหาหรือเปล่าถ้าวัยรุ่นไม่มองเรื่องความปลอดภัย

• รู้ได้อย่างไรว่าเขาไม่ปลอดภัย

• การหลีกเลี่ยงมีเพศสัมพันธ์ถือว่าปลอดภัยหรือไม่

• สื่อทำให้เยาวชนมีเพศสัมพันธ์จริงหรือไม่

• ทำไมวัยรุ่นคิดแต่ที่จะมีเพศสัมพันธ์

• เพศสัมพันธ์ที่ไม่ปลอดภัยคืออะไร

• การป้องกันมีอะไรบ้าง

• วัยรุ่นใช้วิธีไหนในการป้องกัน

• วิธีที่ใช้มั่นใจแค่ไหนว่าปลอดภัย

• ปลอดภัยคืออะไร ครอบคลุมอะไร

• มีเพศสัมพันธ์ไปทำไม

• คนเราไม่มีเพศสัมพันธ์ได้ไหม

ประเภทของคำถาม

- คำถามปลายปิด เป็นคำถามจำกัด เช่น ใช่ / ไม่ใช่ จะมีประโยชน์สำหรับการอภิปรายที่เลื่อนลอย วกวน ซึ่งคำถามปลายปิดเป็นคำถามที่มีคำตอบตายตัวอยู่แล้ว

- คำถามปลายเปิด เช่น อย่างไร อะไร ทำไม เพราะอะไร จะมีประโยชน์ต่อการกระตุ้นกระบวนการเรียนรู้ และทำให้เกิดความสร้างสรรค์

สรุปหลักการในการตั้งคำถาม

• เริ่มจากการฝึกตั้งคำถามเรื่องใกล้ตัว ที่เราสนใจ

• รับฟังคำตอบทุกแบบ

• ตั้งคำถามที่มีการต่อยอดความคิด ที่เขารู้สึกว่าแม้เป็นเรื่องเคยชิน แต่ไม่เคยคิดมาก่อน ซึ่งเป็นเรื่อง “ปกติ” ให้ “ไม่ปกติ” และจะต้องให้เกิดกระบวนการเรียนรู้

• หลีกเลี่ยงการตั้งคำถาม ใช่ – ไม่ใช่

• ถ้าไม่มีใครตอบ ถามสมาชิกว่าต้องการให้อธิบายคำถามอีกครั้งหรือไม่ หรืออาจเปลี่ยนคำถาม

• มองดูว่ามีใครที่ต้องการจะถามหรือจะตอบหรือไม่ เช่น การสบตา โน้มตัวมาข้างหน้าการยกมือ เป็นต้น